Klik op het FlashPlayer logo om deze gratis plug-in te downloaden.

Weblog

2012-02-22 12:29:24

TANTE RIKA IN DE HOOFDROL

Naar mijn idee is tante Rika, de hoofdpersoon in mijn onderzoek, de afgelopen maanden een beetje op de achtergrond komen te staan. Eigenlijk past dat wel bij haar karakter, want ze was geen vrouw die naar buiten trad. "Tante Rika was altijd thuis", hoorde ik een oud-inwoonster van Não-Me-Toque zeggen. "En je praatte met ome Kees."

Regelmatig vraag ik me af hoe mijn oudtante zou hebben gereageerd op het onderzoek dat ik verricht. Ze mag misschien iemand zijn geweest die eerder zweeg dan praatte, maar ze had wel een mening. Van de weinige gesprekken die we met elkaar voerden - in de periode nadat zij weduwe was geworden - zijn vooral haar indirecte adviezen mij bijgebleven. Ze oordeelde niet over mijn leefwijze, die bijna haaks stond op de normen en waarden waaraan zij hechtte, maar spoorde me juist aan de kansen die het leven biedt te benutten.

Met het artikel Retour Brabant-Brazilië dat ik onlangs publiceerde, heb ik het accent in het onderzoek verschoven

van emigratie naar retourmigratie, de tijd waarin een aantal families is teruggekomen uit Brazilië. En wat mij betreft blijft de levensloop van Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck daarbij de rode draad in het verhaal.

Foto: Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck in Zorgcentrum Groenendaal te Vessem, 1999. (Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

ONS MAM VERTELT

Terwijl metropool Rio de Janeiro de samba danst, geniet ik

van de carnavalssfeer in de Brabantse hoofdstad Oeteldonk, onderweg naar de bibliotheek om een artikel te kopiëren: Altijd maar heimwee naar hier of naar daar, een interview in het Brabants Dagblad met de in Brazilië geboren Ivonne van de Rijt-Walravens, dat verscheen naar aanleiding van de lezing afgelopen maandagavond in Middelrode.

Hier volgt een fragment uit de opgetekende herinneringen van haar moeder, dat Ivonne tijdens de lezing samen met Stientje Wijgergangs voorlas, onder vertoning van bijgaande foto.

"Ons mam vertelt: "Met een groep Nederlandse boeren is mijn vader in de polders van [de Braziliaanse deelstaat] Santa Catarina met een koeienbedrijf gestart. Alles ging goed tot aan de oogst. Er kwam een overstroming in de graanpolder,

heel de oogst werd vernietigd. Dit was een harde klap voor mijn ouders. Mijn broers hebben nog meegewerkt om sloten te graven voor de afwatering. Maar helaas, het jaar daarop tegen oogsttijd was er weer een overstroming en weer was alles kwijt. Mijn vader was ten einde raad.""

Bronnen:

Uffelen, T. van, Altijd maar heimwee naar hier of naar daar.

In: Brabants Dagblad, dinsdag 14 februari 2012, 30-31.

Foto: "Zes van de negen kinderen Van de Broek in hun zondagse Brabantse kleren op de foto onder de bananenbomen van Santa Catarina", Brazilië, jaar onbekend. (Collectie Ivonne van de Rijt-Walravens, Middelrode)

MOEDIG

Moedig. Dat is het woord dat me na de lezing over levensverhalen van emigranten uit Brazilië is bijgebleven,

in dorpshuis De Moerkoal in Middelrode. Emigreren vraagt

veel van een mens: durf, ondernemingszin, aanpassingsvermogen, flexibiliteit en nog een heleboel andere eigenschappen en vaardigheden.

Wat mij trof in de verhalen die Ivonne van de Rijt samen met Stientje Wijgergangs over haar grootouders, ouders en zichzelf vertelde, is het vermogen waarmee deze migrantenfamilies in Brazilië tegenslag na tegenslag incasseren, succes weten te boeken, maar dan helaas toch weer verlies lijden. Waarna ze tot slot voor de moeilijke keuze komen te staan: in Brazilië blijven of teruggaan naar Nederland?

Retourmigranten geven niet op. Het zijn juist mensen die de veerkracht tonen om, tegen de verwachting in, weer opnieuw

te beginnen. Dat vereist moed, ook op het moment waarop je besluit je levensverhaal te delen met het publiek.

LEZING OVER BRAZILIË - EMIGRANTEN

A.s. maandag 13 februari organiseert Historische Vereniging Berlicum Middelrode een dialezing over Brazilië en verhalen van emigranten, verzorgd door Ivonne van de Rijt en Stientje Wijgergangs. Ivonne van de Rijt is geboren in Brazilië en woont sinds 1998 in Nederland. Haar grootouders en ouders, voormalige inwoners van Holambra, keerden al eerder terug.

Toen ik het bericht las, bedacht ik: BrabantLeeft! >>> BraziliëLeeft! Het is boeiend om te zien hoe het verleden

een plek krijgt in het heden.

Meer informatie over de lezing is te vinden op www.hvbm.net (klik op Nieuws).

Foto: Marie en Harrie Assinck, Holambra, november 1949.

(Collectie Harrie Assinck, Aerdt)

RETOUR BRABANT-BRAZILIË

Zojuist verschenen

R. Stapelbroek, "Retour Brabant-Brazilië. De terugkeer van naoorlogse emigranten (1960-1970)", in: In Brabant (2012),

1, 4-22.

Klik hier voor een volledige weergave van het artikel.

Foto: "Dit is onze nieuwe aanwinst die geluk moet brengen."

Brazilië, begin jaren vijftig, Kees en Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck (rechts) en Leo en Mina Philipsen-Stapelbroek met hun kinderen. (Collectie Nico Eeken, Obdam)

DE ORAL HISTORY METHODE

Wat doet migratie met mensen? Welke impact heeft het verleden op hun leven en op dat van hun kinderen?

"Achteraf denk ik dat het vooral haar heimwee is geweest dat mij deed verlangen naar "het land waar het leven goed is", schreef ik onlangs in de weblog Thuis is nooit hier /

In Brabant. Mijn besluit om een onderzoek te starten naar

het verleden van tante Rika en andere migranten is niet uit

de lucht komen vallen.

Met andere woorden, zoals antropologe Ellis Jonker schrijft: "Bij kritische beschouwing blijken onderzoeksthema"s te raken aan onze persoonlijke drijfveren en obsessies, die op hun beurt verbonden zijn met ons eigen levensverhaal, hoe neutraal en objectief we ons als onderzoeker ook opstellen en presenteren. Ook in de keuze voor invalshoek, methoden en technieken van onderzoek verraden wij onze persoonlijkheid, achtergrond en academische vorming."

In 1987 vertrok ik voor de duur van drie maanden alleen

naar Brazilië. Het was mijn eerste reis buiten Europa en

voor mezelf een test of ik in de nabije toekomst geschikt

zou zijn om langdurig antropologisch veldwerk te doen in

een vreemde omgeving.

Ik keerde terug met een schat aan ervaringen en herinneringen die ik echter lange tijd niet heb kunnen plaatsen. Met name

de momenten van heimwee die ik daarginds had gekend, speelden mij parten. Wat mijn onderzoeksplannen betrof, ik wilde graag het bestaan van de Nederlandse migrantengemeenschap in

Não-Me-Toque bestuderen, maar dan in de persoonlijke verhalen van mensen van vlees en bloed.

Had ik destijds al kennisgemaakt met de oral history methode,

dan had ik me waarschijnlijk niet zo onzeker gevoeld in het bedrijven van wetenschap. Oral history biedt namelijk niet alleen de geïnterviewden de gelegenheid het verleden een plek te geven, het stelt ook de interviewer in staat zich in te leven in de ervaringen van de ander en zichzelf daarin te spiegelen. Gelukkig zie ik nu, een kwart eeuw ouder en wijzer, de mogelijkheid om het verhaal vanuit een andere invalshoek alsnog te schrijven.

Bronnen:

Jonker, E., Vriendschap als leidraad. Vragen voor levensverhalen in interviews. In: Kwalitatief interviewen: kunst en kunde. Den Haag: Lemma, 2007.

Foto: Brazilië, 1987, onderweg naar de fazenda in Mato Grosso;

Renate Stapelbroek en Marie Rietjens-Stapelbroek.

(Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

BROOD UIT EIGEN OVEN

Een verhuizing naar het buitenland brengt nieuwe eetgewoonten met zich mee. Dat is in de tijd dat tante Rika met haar gezin naar Brazilië emigreert niet anders. Zeker in de beginjaren betekent emigreren, ook in de keuken, pionieren.

In het boek Toen wij uit Nederland vertrokken is de eerste generatie huisvrouwen op Holambra vindingrijk genoeg om alle mogelijke tropische vruchten tot moes te verwerken. Door uitproberen slagen ze erin, zonder de Hollandse aardappel,

het Braziliaanse volksvoedsel rijst en bonen tot dagelijkse kost te maken.

Een andere bron van informatie over eetgewoonten is het praktijkverslag uit 1967, waarin student Huizinga beknopt aandacht besteedt aan de voeding van de emigranten te

Não-Me-Toque:

"In de samenstelling van hun maaltijden hebben de Nederlandse huisvrouwen een aantal Braziliaanse gewoonten overgenomen. Vooral het nationale gerecht, rijst en bonen, wordt veelvuldig in de Nederlandse gezinnen opgediend, al of niet in combinatie met aardappelen. Groenten eet men, vooral in de zomer, minder dan in Nederland; daar tegenover staat een, naar Nederlandse maatstaven, hoge consumptie van fruit, vooral van citrus-vruchten en tomaten. T.a.v. het dagelijks brood valt nog op

te merken dat de meeste Nederlandse huisvrouwen er de voorkeur aangeven om zelf hun brood te bakken; zij vinden het produkt dat zij van één der Braziliaanse bakkers zouden kunnen betrekken te weinig voedzaam."

Meer culinaire en persoonlijke wetenswaardigheden bevat de bijdrage van Ad Reijrink, die ik al vaker aanhaalde. Onder

de kop Brood met vet en suiker beschrijft de auteur hoe het Brabantse gezin Van Spreeuwel in Não-Me-Toque behalve suiker, rijst en bonen alle overige levensmiddelen zelf produceert en daarvan de boter en kaas weer zoveel mogelijk verkoopt. Maar ook voor bruiloftstaarten weet iedereen binnen de Nederlandse gemeenschap moeder Van Spreeuwel, die bekend staat om haar bakkunsten, te vinden. Daarnaast bakt ze voor haar gezin, samen met oudste dochter Corrie, brood in een grote oven achter het huis.

De foto hiernaast toont Mina Assinck - later schoonmoeder van Corrie - bij haar eigen bakoven in Não-Me-Toque.

Bronnen:

Elferink, J. & Schouw-Zaat, N., Toen wij uit Nederland vertrokken. Ervaringen van Nederlandse emigranten in Australië, Nieuw-Zeeland, Canada, Brazilië, Zuid-Afrika, Frankrijk. Bedum: Uitgeverij Profiel, 1994, p. 104.

Huizinga, B., De Nederlandse immigranten te Não Me Toque. Wageningen: 1967, p. 47-48.

Reijrink, A., Diessense emigranten in Brazilië: paradijs of nachtmerrie? In: Hers en geens dur Diessen, deel 15, 4-58. Diessen: Fotostichting Diessen, 2007, p. 46.

Foto: Não-Me-Toque, 1961, Mina Assinck-Stapelbroek.

(Collectie Harrie Assinck, Aerdt)

THUIS IS NOOIT HIER / IN BRABANT

Wat heb ik met Brabant? En met Brazilië? Waarom een onderzoek naar tante Rika en andere emigranten? De laatste twee zijn vragen die een achternicht een tijdje geleden terecht stelde. Maar laat ik deze keer dicht bij huis blijven, in Brabant.

De verhuizing van Nijmegen naar Eindhoven in 1989 - waarbij

mijn vriend Laurent en ik onze kamers in de geliefde wijk Bottendaal verruilden voor een eengezinswoning in de stad

van Frits Philips - was een bewuste keuze. Niet omdat we het niet naar onze zin hadden in de studentenstad aan de Waal,

integendeel. Maar we wilden na ons afstuderen iets anders en toen we, al voor het zover was, gemakkelijk aan een betaalbaar huis konden komen in de voormalige woonplaats van Laurent,

was het besluit snel genomen.

Als kind opgroeiende in de Gelderse Achterhoek sprak ik met mezelf af dat ik ooit een poosje zou gaan wonen in het Brabant van mijn moeder. Achteraf denk ik dat het vooral haar heimwee is geweest dat mij deed verlangen naar "het land waar het leven goed is".

Enkele jaren geleden verstuurde ik een sollicitatiebrief in verband met een vacature bij Buurtbank Brabant waarin ik mijn motivatie als volgt toelichtte:

Omdat ik bij het Stadsarchief in Dordrecht werk, reis ik vanuit Eindhoven dagelijks op en neer met de trein. Ik houd van mijn werk en van reizen, maar ik houd er niet van om altijd zo lang onderweg te zijn. Eerlijker gezegd houd ik

niet zo van het westen van Nederland, de Randstad, het is er zo druk en zo Hollands. En ik heb me afgevraagd wat dat dan precies is, dat Hollandse. Voor mij is het heimwee, iets wat ik daarginds mis: het Brabants als ik mensen hoor praten.

"Kom efkes buurten, luste gij koffie, hoe is het met ons moeder", en niet vergeten "houdoe" zeggen bij het weggaan.

Het klinkt mij zacht en gemoedelijk in de oren, maar vooral ook bekend. Het klinkt als vroeger, toen ik nog een kind was en vanuit de Achterhoek bij mijn oma in Brabant ging logeren. En dan zie ik het weer voor me: de lekkere vlaaien voor bij

de koffie die op tafel stonden en de "streuf" die zij voor

mij bakte. Het was daar in de keuken van mijn oma in Asten waar ik me helemaal thuis voelde.

Intussen zijn we vier jaren terug in Gelderland, in Berg en Dal bij Nijmegen om precies te zijn. En ik weet nu, mijn roots liggen in de Achterhoek, maar mijn hart in Brabant. Thuis is nooit hier, maar altijd daar, thuis is heimwee en ik ben een pendelaar.

Foto: Op bezoek bij oma in Asten, omstreeks 1975; Ciska Bekken-Ceelen (in klederdracht), Antoon en Bas Stapelbroek, Annie Stapelbroek-Bekken. (Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

Luistertip: Astens dialect

XÍCARAS

Sandra Guadagnin uit de Braziliaanse stad Curitiba stuurde

me deze xícaras toe, die beslist een plek verdienen in de "vitrine" van tanterika.nl.

Xícara betekent kopje in het Braziliaans Portugees. Maar 100 jaar geleden zal dit huwelijksaandenken van Anna en Antonius hebben staan pronken in boerderij Memmekeshorst in de Achterhoekse buurtschap Lintvelde. (Zie foto weblog nr. 14)

Op 15 mei 1912 huwen te Eibergen Anna Henrica Nahuis en Antonius Johannes Assinck. Het bruidspaar trouwt zogezegd thuis in, in de ouderlijke woning van de bruidegom. Uit dit huwelijk worden meerdere kinderen geboren die echter allen

op jonge leeftijd overlijden. In 1931 overlijdt eveneens

Anna. Een jaar later huwt weduwnaar Toon Assinck de kinderloze weduwe Mina Stapelbroek met wie hij negen kinderen krijgt.

Van de eerste zes ligt de geboortegrond in Gelderland, na de verhuizing in 1939 zien de jongste drie het levenslicht in Huize De Toekomst in Brabant. Vanaf hier emigreert in 1949

het hele gezin naar Brazilië. (Zie weblog nr. 15)

Wie is Sandra Guadagnin?

Sandra Guadagnin is een kleindochter van Toon en Mina Assinck. Ze erfde deze kopjes en schotels van haar moeder. Toen haar grootouders in 1965 terugkeerden naar Nederland, liet oma Assinck een aantal spullen achter in Não-Me-Toque waaronder deze xícaras.

"Ik houd van oude gebruiksvoorwerpen", mailt Sandra, "ze zitten vol geschiedenis." Haar liefde voor antiek en brocante kan Sandra dagelijks kwijt in haar vak van meubelrestaurateur, maar evengoed in de blog die ze daarover bijhoudt. Lees hier bijvoorbeeld (in het Portugees) over de xícaras en de kisten waarin onder meer serviesgoed de oceaan over werd verscheept. Of over de typisch Hollandse woondecoraties in Não-Me-Toque.

Bronnen:

Erfgoedcentrum Achterhoek Liemers, Gemeente Eibergen, bevolkingsregister 48, blz. 42 (1910-1920)

Erfgoedcentrum Achterhoek Liemers, Gemeente Eibergen, bevolkingsregister 49, blz. 54 (1920-1930/1931)

Achterzijde foto weblog nr. 14.

Achterzijde foto met geboortedata kinderen Assinck.

(Collectie Nico Eeken, Obdam)

Foto (Collectie Sandra Guadagnin, Curitiba)

MELOENEN

Over het thema eten & drinken ben ik nog niet uitgeblogd. En het beeldmateriaal daarover komt zoetjesaan aangewaaid. Harrie Assinck stuurde me gisteren een stapeltje prachtige foto"s waartussen deze uit Não-Me-Toque.

Als het op eten & drinken aankomt, biedt het opgetekende verhaal van Ad Reijrink een mooi kijkje in de keukens van de Brabantse gezinnen in Zuid-Brazilië. Bij de familie Assinck staat onder meer wilde meloenen op het menu. Lees maar:

"Het eerste jaar [in Não-Me-Toque, 1951] begint zeer slecht, omdat alles verdroogt. Er staat zelfs geen water meer in de waterput. Ze kunnen een klein beetje geld verdienen door de verkoop van melk, eieren en vlees van de varkens. Zelf eten

ze hoofdzakelijk maisbrood, bonen en rijst. Maandenlang eten ze geen stukje vlees; van een bot trekken ze een week lang elke dag soep. Het gezin eet wilde meloenen als groenten. [...] De jaren daarop gaat het gelukkig allemaal wat beter."

Bronnen:

Reijrink, A., Diessense emigranten in Brazilië: paradijs of nachtmerrie? In: Hers en geens dur Diessen, deel 15, 4-58. Diessen: Fotostichting Diessen, 2007, p. 42.

Foto: Não-Me-Toque, omstreeks 1958, v.l.n.r. Theo, Antoon, Thea en Annie Assinck "met de gewone, rode meloenen die je hier ook kunt kopen", aldus Harrie. (Collectie Harrie Assinck, Aerdt)

DE HONINGKOEKJES VAN OMA

Wat blijft behouden als het gaat om immaterieel erfgoed?

Met andere woorden: Welke tradities geven mensen door aan

hun nakomelingen?

Twee generaties later blijkt men de honingkoekjes van Hanna Stapelbroek-Assinck in Não-Me-Toque in ieder geval niet te zijn vergeten. Met dank aan haar kleindochter Ana Paula volgt hier het recept in het Nederlands:

Ingrediënten:

1 ei

beetje zout

gist (bakpoeder)

haver

meel

boter

honing

bruine suiker

Gebruik het recept van een boterkoek en kneed het deeg in een langwerpige, ronde vorm (sigaarvorm). Snijd dit in plakjes. Plaats deze in een platte vorm, bijvoorbeeld een ovenschaal. Dan de bovenkant een beetje nat maken met water en er wat kristalsuiker over strooien. Maak met de vork enkele strepen in het deeg. Zo komt de suiker vaster te zitten. Vervolgens de koekjes bakken in de oven.(De hoeveelheden zijn niet helemaal bekend, dat moet je dan een beetje uittesten.)

Eet smakelijk!

Foto: Hanna Stapelbroek-Assinck (1898-1987), bij wie Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck tot aan haar huwelijk ruim tien jaar lang inwonende dienstmeid was. (Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

ETEN & DRINKEN

De afgelopen feestdagen waren bij uitstek momenten om traditionele maaltijden op tafel te zetten. Eten en drinken

is zoveel meer dan een dagelijkse levensbehoefte. Het kan een eerste kennismaking zijn met een andere cultuur, maar evengoed een gewoonte om - tot in het tropische Brazilië toe - vast te houden aan wat we van jongs af aan met de Hollandse paplepel ingegeven hebben gekregen: erwtensoep, stamppot en poffertjes. Om maar eens enkele gerechten op te sommen die de horeca in Holambra op het menu heeft staan.

In haar boek over de geschiedenis van Não-Me-Toque noemt auteur Pedroso Cunha de vlaai, appeltaart, speculaas en

de hartige kroketten typisch Nederlandse lekkernijen, die overigens bij alle inwoners van het stadje in de smaak schijnen te vallen.

Eten en drinken is een heerlijk onderwerp om over te lezen.

En daarnaast een geschikte invalshoek om het dagelijkse leven van tante Rika en andere migrantenvrouwen in Brazilië onder de loep te nemen. In hoeverre pasten zij zich bijvoorbeeld aan aan de lokale keuken? Veel beeldmateriaal ben ik daarbij nog niet tegengekomen. Maar ik gok dat de foto hiernaast gemaakt is tijdens een feestje.

Ter afsluiting een link naar een andere foto, uit de beeldbank van Spaarnestad Photo (typ in het zoekveld nieuwjaarsbezoek).

Bronnen:

Ketelaars, J., Holambra. Snert, Sinterklaas en stamppot in Brazilië. In: Traditie: tijdschrift over tradities en trends. Utrecht: Nederlands Centrum voor Volkscultuur, 14, 2008, nr. 4, p. 22-26.

Pedroso Cunha, S.V., Não-Me-Toque, No rastro de sua história. Prefeitura Municipal de Não-Me-Toque, 2011 (2a edição), p. 99.

Foto: Não-Me-Toque, omstreeks 1960 (?), Kees en Rika van Nieuwkuijk.

(Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

Dag bezoeker van tanterika.nl,

PRETTIGE KERSTDAGEN & EEN GELUKKIG NIEUWJAAR

FELIZ NATAL & UM PRÓSPERO ANO NOVO

Met vriendelijke groet,

Renate Stapelbroek

P.S. Hoe ziet Não-Me-Toque er met Kerstmis uit? Ik vroeg het aan Ana Paula en Theo die regelmatig in de warme Braziliaanse zomer op familiebezoek gaan. Ter illustratie stuurden ze me

de foto hiernaast.

Voor zover Theo weet, organiseert de Hollandse Vereniging in Não-Me-Toque voor Kerst niet iets speciaals, in tegenstelling tot het Sinterklaasfeest. Waarschijnlijk omdat het vooral een religieuze viering is. Eerst gaat men naar de kerk en daarna komt men als familie bij elkaar. Volgens Ana Paula zijn de Nederlanders er over het algemeen, met name de ouderen, gelovig.

De houten figuren uit de kerstgroep op de foto zijn door een inwoner van Não-Me-Toque gezaagd en vervolgens door een tante van Ana Paula geschilderd. Tegenwoordig is de Heilige Familie tijdens de kerstperiode in steeds meer voortuinen van veelal Nederlandse families te zien.

Foto: Não-Me-Toque, 2009, Erica en Henrique Stapelbroek met hun nichtje Elisa Kemps. (Collectie familie Kemps-Stapelbroek, Someren)

NIEUWE AANWINSTEN IN DE BOEKENKAST

In mijn brievenbus vond ik vorige week het boek Campos de Holambra 1960-2010, een jubileumuitgave ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van Holambra II.

Eind jaren vijftig, ruim tien jaren na de oprichting van de eerste kolonie Holambra, blijkt uitbreiding elders noodzakelijk om ervoor te zorgen dat ook de opgroeiende generatie voldoende landbouwgrond tot haar beschikking krijgt. Maar het zijn niet alleen nakomelingen van Nederlandse emigranten die 300 kilometer verder van huis een eigen bedrijf starten. De groepsvestiging Holambra II trekt tevens enkele Nederlandse families van buiten de kolonie, een klein aantal boeren rechtstreeks vanuit Nederland en zelfs emigranten-kinderen van Zwitserse origine aan. (Klik eventueel op de geografische kaart om de ligging te bekijken.)

Een ander, onlangs verschenen boek dat ik kreeg toegestuurd, is getiteld Vrienden herinneren zich Jos van Campen. Het is een eerbetoon aan de man die in het verleden als directeur

van de Katholieke Emigratie Centrale en in talrijke andere functies, zowel op nationaal als internationaal niveau, van onschatbare waarde is geweest voor vele generaties emigranten. En die op een leeftijd van 91 jaar met dankbaarheid terugkijkt op zijn leven: "Mensen die huis en haard verlieten en zich ergens anders gingen vestigen. Hen te begeleiden en te ondersteunen is altijd mijn belangrijkste taak geweest."

Beide schenkingen heb ik te danken aan de stichting Katholieke Emigratie Centrale en aan de Katholieke Vereniging van Ouders en Familieleden van Geëmigreerden.

Bronnen:

Wijnen, K., Campos de Holambra 1960-2010. Poeldijk / Paranapanema: Katholieke Emigratie Centrale i.s.m. Cooperativa Agro Industrial Holambra, 2010.

Schouw-Zaat, N. & Wijnen, K. (red.), Vrienden herinneren zich Jos

van Campen. Katholieke Emigratie Centrale / Katholieke Vereniging van Ouders en Familieleden van Geëmigreerden, 2011.

Verslag ledenvergadering Katholieke Vereniging van Ouders en Familieleden van Geëmigreerden, Poeldijk, 16 september 2011.

DE REGENBOOG EN ANDERE PUBLICATIES

Een rijk geïllustreerde uitgave belandde deze week via

Mari Smits in mijn mailbox en gaat over de in 1908 gestichte Nederlandse kolonie Gonçalves Júnior bij Irati, in de Braziliaanse deelstaat Paraná. Imigrantes/Immigranten is

een tweetalig boek en zowel gedrukt als online voorhanden.

Om zicht te krijgen op de ligging van de verschillende Nederlandse vestigingen in Brazilië, staat er een

geografische kaart op de genealogie site www.wazamar.org.

"By the way" mailde Mari dat "vanuit Carambeí werd mij gemeld dat jouw bijdrage inmiddels in de Regenboog is verschenen."

De Regenboog is het contactblad van Nederlandse emigranten

in Brazilië. Nu is het wachten op een exemplaar over de post.

En die andere publicatie? Voor het tijdschrift In Brabant?

De kopij ligt al even klaar en gaat volgende maand naar de drukker!

TER HERINNERING AAN DE EERSTE HEILIGE COMMUNIE

Tegenwoordig kunnen we met de mobiele telefoon en digitale camera snel, goedkoop en vrijwel onbeperkt foto"s maken. Daarentegen is fotograferen in de eerste helft van de vorige eeuw voor velen nog een kostbare aangelegenheid en zeker niet iets voor alle dagen. Als men al op de foto gaat, is dat vaak om belangrijke levensmomenten "voor later" vast te leggen; geboorte, huwelijk en een enkele keer ook bij de begrafenis van een naaste.

In mijn zoektocht naar beeldmateriaal van naoorlogse migrantenfamilies in Brazilië stuit ik op trouwfoto"s, gezinsportretten, babyfoto"s, afdrukken van spelende

kinderen, landbouwwerktuigen, boerenwoningen en mannen en vrouwen aan het werk in hun nieuwe vaderland. Maar ik kom

ook foto"s tegen van verschillende jonge communicantjes

- jongens op hun paasbest en meisjes als bruidjes aangekleed - ter gelegenheid van hun eerste heilige communie. Het ritueel van de eerste communie, waarbij rooms-katholiek gedoopte kinderen in de leeftijd van ongeveer 7 tot 8 jaar voor het eerst volledig deelnemen aan de eucharistieviering in de kerk, is voor katholieke families minstens zo"n belangrijk moment

om vast te leggen. Daarnaast is het lange tijd gebruikelijk (en misschien nu nog wel?) dat de pastoor of leerkracht de communicantjes een prentje meegeeft ter herinnering aan

deze dag.

In de nalatenschap van tante Rika bevindt zich behalve een communiefoto van dochter Gerda (zie weblog nr. 28) ook een prent, ondertekend door pater Sijen te Holambra op 8 december 1949. Op dezelfde plaats en tijd doet de zesjarige Harrie Assinck indertijd zijn eerste communie. (Met dank aan Harrie die toestemming gaf om hier zijn communiefoto te plaatsen.)

PRIVÉ WORDT OPENBAAR

Sinds ik in 2010 besloot de website tanterika.nl te lanceren is er één vraag die blijvend terugkeert: Hoe bescherm ik de privacy van de mensen over wie ik schrijf? Met andere woorden: Welke foto"s zet ik wel/niet op internet? En hoe zit het met de portret- en auteursrechten? Dat begint uiteraard met vooraf toestemming vragen aan betrokkenen of nabestaanden. En als dat niet mogelijk is en ik een bepaalde foto toch graag online wil zetten, is het voor mij een kwestie van inschatten in hoeverre iemands privacy in het geding komt.

Vorige week bezocht ik een bijeenkomst van het Regionaal Archief Tilburg over het gebruik van sociale media. Het ging voornamelijk over het uploaden van foto"s op Flickr. Niet alleen het RAT, ook het Nationaal Archief gebruikt dit medium om een deel van haar fotocollectie uit te breiden, met hulp van bezoekers te ontsluiten en beschikbaar te stellen aan het publiek. Om dezelfde reden houd ik op tanterika.nl een weblog bij en plaats ik eveneens foto´s op Flickr. Op die manier probeer ik zoveel mogelijk personen de gelegenheid te bieden om kennis te nemen van het materiaal dat voorhanden is. En zo hoop ik het ook toegankelijk te maken voor verder onderzoek, in Nederland én daarbuiten. Daarbij zijn de eerste stappen om te komen tot een uitwisseling met Museu Holambra inmiddels gezet.

Te zijner tijd wil ik de brieven en foto"s van tante Rika en ome Kees overdragen aan een openbare instelling. Welke dat zal zijn, weet ik nog niet. Waar de documenten bewaard worden - of dat nou in Nederland of Brazilië is - maakt mij ook niet zo heel veel uit, maar wel hoe. Voor mij hoort deze erfenis thuis daar waar zij het best tot haar recht komt: in een archief waar het niet alleen fysiek zorgvuldig wordt bewaard, maar net zo goed toegankelijk blijft voor (virtuele) bezoekers.

Leestip: Themanummer Levend Erfgoed over nieuwe sociale media, een uitgave van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed (2011).

Foto: Groenlo, 1966, v.l.n.r. Hendrik en Marie Wiegerinck, broer en zus van Rika, met Renate. (Afkomstig uit de nalatenschap van Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck; collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

ZIE GINDS KOMT ...

... niet de stoomboot uit Spanje en deze keer ook geen schip met Nederlandse emigranten, maar wel Sinterklaas op bezoek in Holambra. En hij komt aan per helikopter. Kijk hier. De foto is gemaakt door Maritha Domhof en is terug te zien in het veelkleurige boek Sinterklaas Overzee, avonturen van een reislustige heilige. Leuke verhalen van Nederlanders die niet in Nederland wonen, maar verspreid over de hele wereld wel Sinterklaas vieren. Lees hier wat Maritha Domhof vertelt over de decembertraditie in Holambra. Maritha is geboren in Brazilië en dochter van Achterhoekse emigranten. Haar moeder komt uit Zieuwent, haar vader uit Ruurlo. De afbeelding bij haar verhaal is, toevallig of niet, dezelfde die Museu Holambra mij toestuurde voor deze weblog.

Om in de Sinterklaassfeer te blijven ben ik iets verder in de literatuur gaan neuzen. In het jubileumboek Holambra 1948-1998 beschrijft auteur Kees Wijnen het Sint Nicolaasfeest dat met de komst van Nederlandse emigranten een vaste plek op de culturele kalender heeft gekregen. En wat te denken van een artikel uit 2008, getiteld "Holambra. Snert, Sinterklaas en stamppot in Brazilië", verschenen in het tijdschrift Traditie. Over deze en andere tradities blog ik een volgende keer meer. De uitgever van het tijdschrift geeft alvast een voorproefje voor 2012: Jaar van het Immaterieel Erfgoed.

En voor wie een toetje (toegift) wil:

Zie ginds komt de stoomboot op YouTube.

Bronnen:

Faber, P., Sinterklaas Overzee, avonturen van een reislustige heilige. KIT Publishers, 2006, p. 51-52.

Ketelaars, J., Holambra. Snert, Sinterklaas en stamppot in Brazilië. In: Traditie: tijdschrift over tradities en trends. Utrecht: Nederlands Centrum voor Volkscultuur, 14, 2008, nr. 4, p. 22-26.

Wijnen, K., Holambra 1948-1998. Van coöperatie van Nederlandse boeren en tuinders tot bloemenstad in Brazilië. Den Haag: Stichting Holambra Nederland, 1998, p. 80.

Foto: "1959 - Centrum van Holambra. Het traditionele Nederlandse Sinterklaasfeest in de gemeenschap gevierd. Het feest vindt nog steeds elk jaar plaats. V.l.n.r.: ?, Pierre Clijsters, São Nicolau, Jo Nijenhuis, Charles Hogenboom (bukkend), Annie en Dina Eltink." (tekstbordje bij de foto in het museum; copyright Museu histórico e cultural de Holambra, Holambra SP, Brasil)

OP WEG NAAR BRAZILIË

Een telefoontje van Harrie Assinck bracht me gisteren naar

de online beeldbank van Spaarnestad Photo.

Harrie belde in verband met een fotoboek dat kort ervoor in een winkel zijn aandacht had getrokken: Adieu Nederland.

De grote emigratiegolf uit de jaren "50. Al bladerende herkent hij ineens de gezichten van zijn vader, twee oudere zussen, broer Theo en jongste zusje Ida. "Een familie stapt aan boord van een schip naar Brazilië, 24 februari 1949", luidt het bijschrift. "Dat klopt", aldus Harrie, "want we zijn op mijn verjaardag vertrokken." Vervolgens ziet hij op een andere bladzijde, opnieuw tot zijn grote verbazing, vader, moeder en alle negen kinderen inclusief zichzelf voor een lange tafel staan: "De douane controleert het papierwerk, 24 februari 1949".

Ben gisteren meteen naar de bibliotheek in Nijmegen gefietst om achter in het boek de herkomst van het beeldmateriaal te achterhalen. Zo kwam ik op de website van Spaarnestad Photo, las daar over de deelcollectie Emigratiearchief en ontdekte dat er in het boek nog meer emigranten met bestemming Brazilië in beeld komen (namelijk op bladzijde 40, 47, 52, 53, 54, 57, 60*, 61, 63, 70, 71, 72, 73 en 92).

Na registratie heb ik uit de beeldbank van Spaarnestad Photo een selectie kunnen maken van 12 foto"s die betrekking hebben op Nederlandse gezinnen op weg naar Brazilië. Tip: typ de trefwoorden emigra* en brazilie in het zoekveld. Uitprinten van de foto"s voor particulier gebruik is toegestaan en het is eveneens mogelijk om (na registratie) afdrukken te bestellen.

Een alternatief is de fotocollectie van het Nationaal Archief dat recent het archief van Spaarnestad Photo in beheer heeft genomen. Typ in het zoekveld bijvoorbeeld de naam Assink (fout gespeld) en je vindt hier de foto"s die staan afgedrukt op bladzijde 53 en 57 in het boek Adieu Nederland. Deze en andere foto"s, met medepassagiers van het gezin Assinck, zijn eerder geplaatst in de Katholieke Illustratie van 24 maart 1949 (zie weblog nr. 28).

Meer over de heenreis per boot naar Brasil is te vinden op weblog nr. 16 en 17 en op www.flickr.com.

* Het jaartal en de bestemming die in het boek worden genoemd komen niet overeen met de beschrijving op flickr (Nationaal Archief) en

het bijschrift van Spaarnestad Photo.

Bronnen:

Wind, I., Adieu Nederland. De grote emigratiegolf uit de jaren "50. Arnhem: Terra, 2009.

Foto: Gerda van Nieuwkuijk (links) op de boot naar Brazilië,

maart-april 1949. (Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

REISVERSLAG HOLAMBRA-ZIEUWENT (1963)

Om erachter te komen hoe tante Rika en andere emigranten

hun leven in Brazilië hebben ervaren, vormen egodocumenten

(en oral history interviews) een belangrijke bron in mijn onderzoek. Want in egodocumenten (denk aan brieven, dagboeken en reisjournaals) staat de eigen beleving meestal voorop.

Daarin is de schrijver als ik-persoon voortdurend aanwezig. Dat laatste geldt in mindere mate voor het reisverslag van Anneke Kolkman-Kolkman (Zieuwent 1922-2001) waarin de hoofdpersoon vooral in de wij-vorm vertelt.

Op 26 augustus 1963 beginnen Anneke en haar man Hendrik met hun drie kinderen, alsook haar broer met zijn gezin, aan de terugreis naar Nederland. Het besluit om na tien jaren het migrantenbestaan in Holambra vaarwel te zeggen, is snel genomen als Hendrik het aanbod krijgt om de boerderij van zijn peetoom in zijn geboorteplaats Zieuwent over te nemen. Gedurende drie weken, vanaf het spannende afscheid in Holambra tot aan de nachtelijke aankomst in de Gelderse Achterhoek, noteert Anneke dagelijks haar bezigheden en die van haar gezin tijdens de lange reis. Hieronder volgt een fragment:

"Vandaag Woensdag 4 September: Het is nu 3 jaar geleden dat

ze mij in Santos hebben afgehaald, en nu weer terug naar Nederland. Het kan toch gek lopen in deze wereld.* Ik heb vandaag wat kleren van ons gewassen, dit kan een ieder in

zijn eigen hut doen, daar is voldoende water, en een wasbak aanwezig. Dit is erg gemakkelijk, en beneden is er gelegenheid om te strijken. We hebben wat waslijntjes gespannen in de hut, en de wind komt door de patrijspoort, zodat de was snel droog is. Martin heeft zijn morgen broodje aan tafel gebruikt, maar daarna is hij weer naar bed gegaan. Om 11 uur is hij nog weer aan tafel geweest, en daarna heeft hij geprobeerd te zwemmen. Ja hoor, hier op het dek hebben ze een zwembad gemaakt. Eerst is het voor de volwassenen om te zwemmen en te baden, en dan voor de kinderen. Dan is er om 4 uur weer thee, en het avondeten van half zeven. Na het eten hebben we wat op en

neer gewandeld over het dek, en gaan we bidden. Dan gaan de kinderen weer naar bed. Pai gaat wat kaarten met een Hollands clubje, en wij vrouwen praten wat met elkaar of gaan een potje dammen.** Vanavond wordt de klok al weer een uur vooruit gezet."

* In 1960 krijgt Anneke van een kennis uit Zieuwent een vakantie in Nederland aangeboden. Santos is de havenplaats vanwaar men per boot vertrekt en aankomt.

** Pai betekent "vader" in het (Braziliaans) Portugees.

Bronnen:

www.egodocument.net

Reisverslag Holambra - Zieuwent van Anneke Kolkman-Kolkman,

26 augustus - 16 september 1963 > zie afbeelding.

(Losse archivalia Marian Rouwhorst-Kolkman, Zieuwent)

Tip: www.zuwent.nl

TRIP TO HOLLAND

(Vervolg op Terug in Brabant)

Na plaatsing van de foto van Kees en Jan van Nieuwkuijk op

de vorige weblog (nr. 60), begon ik om verschillende redenen te twijfelen aan het jaartal 1967. Gelukkig bracht Dina, dochter van Jan, in Canada duidelijkheid:

Hi Renate

Mom is enjoying reading Tante Rika"s story.

In 1967 Mom, Casey (my brother), Harry (my brother) and I

were in Holland for a visit. Dad did not come that time. 

We were in Moergestel.

[...]

After a lot of asking questions and searching finally found the information that you wanted. Cathy, my sister remembered that she and Henrietta, also my sister, and Mom and Dad took

a trip to Holland in the summer of 1973. That was the first time that Dad had been back to Holland since emigrating in 1948. So that picture of Ome Kees and Dad was taken at that time.

[...]

Hopefully this has answered most of your questions and look forward to hearing from you. If you have more questions, please contact me.

Dina

Uiteindelijk ging dus een kwart eeuw voorbij voordat de

broers Jan en Kees van Nieuwkuijk in 1973 weer samen op

de foto konden.

*

Lang blijve de elektronische post! Voor mij nog steeds

een van de beste uitvindingen, dat ik vanachter mijn bureau

in Berg en Dal of onderweg eenvoudig en snel met personen

tot in de verre uithoeken van de wereld kan communiceren.

Waar zou ik zijn in mijn onderzoek zonder e-mail? En zonder

de bereidheid van mensen om mij hierin verder te helpen?

Bronnen:

Dina Young-van Nieuwkuijk (Canada, e-mails november 2011)

Afbeeldingen: Knegsel, 1967, de broers Casey en Harry met hun moeder Nel van Nieuwkuijk-de Vries, op bezoek bij (links) tante Rika en ome Kees. Ommezijde: begeleidend briefje. (Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

TERUG IN BRABANT

Deze keer uit de koektrommel van tante Rika een foto die

- als ik het begeleidende briefje goed begrijp - is gemaakt

in de zomer van 1967. Het betreft de van oorsprong uit Diessen afkomstige broers Kees en Jan van Nieuwkuijk, gezeten achter het huis aan "t Groen 29 te Knegsel. (Met niet te vergeten de herdershond van Kees.) Hoe lang beide mannen daar samen zitten en waarover zij met elkaar praten, vertelt de foto niet. Maar een alledaags tafereel is het allerminst.

In 1948 emigreert Jan, de oudste uit het gezin Van Nieuwkuijk, met zijn gezin naar Canada. Een jaar later vertrekt Kees met vrouw en kind naar Brazilië. In zijn autobiografie schrijft hun jongste broer Toon hierover:

"Het was een afscheid voor het leven. Voor de ouders tenminste. Daar gingen we van uit en dat bleek niet

ten onrechte te zijn."

Voordat de broers Kees en Jan elkaar weerzien, verstrijken bijna 20 jaren. Anno 1967 zijn beiden terug in Brabant. De

één voorgoed en de ander tijdelijk, op familiebezoek.

Bronnen:

Nieuwkuijk, T. van, In verband met. Deel 1: Diessen. 1994, p. 103.

Foto: Kees (links) en Jan van Nieuwkuijk.

(Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

VER WEG KOMT DICHTERBIJ

Voor duizenden Nederlanders die in de naoorlogse jaren het land verlaten, staat Canada als bestemming bovenaan, gevolgd door Australië, de Verenigde Staten, Nieuw-Zeeland en de minder traditionele immigratielanden Zuid-Afrika en Brazilië.*

Ook mijn grootouders, zowel van vaders- als moederskant, zien destijds enkele kinderen naar Canada respectievelijk Nieuw-Zeeland vertrekken. Voordien heeft mijn Brabantse oma het nog over haar ene dochter die "ver weg in de Gelderse Achterhoek" zit. Maar als haar jongste dochter naar Duitsland verhuist en twee anderen zich met hun gezin definitief in Nieuw-Zeeland vestigen, woont van de vier meisjes mijn moeder uiteindelijk het dichtste bij.

Overigens is oma tot op hoge leeftijd een ondernemende vrouw, ook na de dood van opa. Meerdere keren vliegt ze zonder reis-genoot naar de andere kant van de wereld. Hoewel ze nauwelijks een woord Engels spreekt en onderweg een tussenstop moet maken in Singapore, heeft het reizen en verblijven in een ander land haar nooit afgeschrikt.

Beschouwt men vlak na de oorlog het vertrek van emigranten

nog als een definitief afscheid van familieleden en bekenden, vanaf de jaren zestig wordt het dankzij de toenemende welvaart voor velen toch mogelijk om elkaar overzee op te zoeken. In het boek Thuis in de Wereld schrijft Nelly Schouw-Zaat o.m. over het bureau "Wij komen", dat zich specialiseert in het organiseren van reizen voor ouders en familieleden van geëmigreerden. Of mijn familie toentertijd hiervan gebruik maakt? Wat ik weet is dat opa van vaderskant een paar keer

op vakantie gaat bij zijn kinderen in Canada. Maar zijn broer Jan in Brazilië ziet hij na diens vertrek in 1949 nooit meer. Wie hij jaren later wel weer ziet is Rika, de zus van zijn vrouw Anna. Die komt in 1965 samen met haar man voorgoed

terug naar Holland, drie jaren na het overlijden van Anna.

Bronnen:

* Elich, J.H. & Blauw, P.W., "... en toch terug". Een onderzoek naar de retourmigratie van Nederlanders uit Australië, Nieuw-Zeeland en Canada. Erasmus Universiteit Rotterdam, 1982, p. 14.

Schouw-Zaat, N., Thuis in de Wereld. Ervaringen van Nederlandse emigranten. Bedum: Profiel, 2006, p. 137.

Foto: Thuis in Beltrum, 1961, Toon en Anna Stapelbroek-Wiegerinck met hun dochter Wilhelmien kort voor haar vertrek naar Canada.

(Digitale collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal)

KRANTEN IN DE KB / IMMIGRATIEKAARTEN UIT BRASIL

Via Twitter belandde ik in de Koninklijke Bibliotheek (KB). Sinds kort staat hier een selectie van landelijke, regionale, lokale en andere historische kranten uit 1618-1995 online op http://kranten.kb.nl/search. Typ in het zoekveld: Nederlandse AND emigra* AND Brazilie. Links op de pagina kun je het aantal resultaten verfijnen, maar blijkbaar werkt de functie nog niet altijd optimaal. En het vinden van het artikel op de betreffende krantenpagina vereist enig zoekwerk. Klik anders op "Abc" (tekst) of PDF en op "artikel" voor uitgebreide bibliografische gegevens. Hieronder volgt een kleine greep

uit 105 artikelen, alle verschenen in het Limburgsch Dagblad.

Emigranten naar Brazilië (21-12-1948)

Studiedagen over beroepskeuze en emigratie (05-01-1951)

Emigranten naar Brazilië (09-09-1952)

Op bezoek bij Nederlandse emigranten (12-08-1955)

Een andere verrassende online bron bereikte mij dankzij

Theo Kemps. Klik op Brazil Immigration Cards 1900-1965 en

zoek vervolgens op naam. Lees hier eventueel de uitgebreide beschrijving van de collectie waarin ook de betrouwbaarheid van de bron aan bod komt.

De originele persoonskaarten bevinden zich in het Arquivo Nacional do Brasil te Rio de Janeiro. Het (incomplete) gedigitaliseerde archief is onlangs toegevoegd aan FamilySearch, de genealogie site van The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints.

Zo vond Theo de persoonskaart van zijn opa, Jan Frenken (geboren in 1914 te Woensel, Noord-Brabant), die ik mocht plaatsen op deze weblog. Jan woonde met zijn gezin, evenals tante Rika, in Holambra en Não-Me-Toque en keerde net als

zij en meerdere andere emigranten in de jaren zestig terug naar Nederland.*

* NL-HaNA, SZW / Emigratie, 2.15.68, inv.nr. 1677. Brief B. Huizinga aan ir. W. Oosterberg, Não-Me-Toque, 8 juni 1965.

IK & WIJ

In het kader van de Maand van de Geschiedenis organiseren

in oktober honderden instellingen uiteenlopende activiteiten.

Dit jaar luidt het thema Ik & Wij. Iedere persoon is uniek

en kan tegelijkertijd deel uitmaken van verschillende groepen in de samenleving; van een familie, een groep vrienden, collega"s, van een geloofsgemeenschap, politieke partij, sportclub, maar bijvoorbeeld ook van een groep emigranten.

Zo vormen de landverhuizers, die in de naoorlogse jaren

in groepsverband naar Holambra in Brazilië vertrekken, gezamenlijk een coöperatie van katholieke boeren. En zijn

anno 2011 in Nederland ca. 120 personen lid van de Katholieke Vereniging van Ouders en Familieleden van Geëmigreerden,

die overigens recentelijk haar 50-jarig jubileum vierde. (Jammer genoeg moest ik de kennismaking met deze groep afzeggen.)

Ik & Wij gaat over identiteit en nationaliteit, over regionale verschillen en Nederland als immigratieland. Wat maakt iemand tot Achterhoeker of Brabander? En wat betekent het om Nederlander te zijn? Vragen die niet 1-2-3 te beantwoorden zijn, maar altijd gesprekstof opleveren, zeker in interviews met (retour) emigranten.

Zo sprak ik pas geleden met Marian Rouwhorst-Kolkman (1949)

in het Achterhoekse Zieuwent. Tussen 1953-1963 woonde Marian met haar ouders en twee broers in de Nederlandse kolonie Holambra. Van de terugreis naar Nederland hield haar moeder een verslag bij, dat meer aandacht verdient in een aparte weblog.

En verder maakte ik onlangs kennis met Carlinho Wolfs (1961) uit het Brabantse Sint-Michielsgestel. Carlinho - Portugees voor Kareltje - verhuisde in 1965 vanuit Brazilië met zijn moeder, twee zussen en drie broers naar Nederland. Zijn vader Piet Wolfs (geboren in 1917 te Moergestel) overleed een jaar daarvoor aan de gevolgen van een tractorongeval in de Nederlandse migrantennederzetting Não-Me-Toque.

Carlinho heeft de Nederlandse nationaliteit en "jaren geleden" zijn Braziliaanse paspoort laten verlopen. Op zijn verzoek plaats ik hier een groepsfoto uit Brazilië van vader Piet Wolfs (links) samen met vier andere, onbekende mannen.

Bronnen:

Secretariaat Katholieke Vereniging van Ouders en Familieleden van Geëmigreerden, Poeldijk.

Marian Rouwhorst-Kolkman (Zieuwent, 10 september 2011)

Carlinho Wolfs (Sint-Michielsgestel, 8 september 2011)

Foto: Piet Wolfs (links, met witte broek) in Brazilië, z.j.

(Collectie Carlinho Wolfs, Sint-Michielsgestel).

EEN MEMORABELE DAG

Ter gelegenheid van de 70ste trouwdag van Kees en Rika heb

ik gekozen voor een citaat uit de memoires van (schoon)broer Toon van Nieuwkuijk:

"Onze Kees trouwde begin september 1941 vrijwel geruisloos

met Rika Wiegerinck. Met vrijwel geruisloos bedoel ik, dat

er in mijn geheugen weinig van is blijven hangen. [...]

Maar hun trouwen was ook geen spectaculair gebeuren. Dat

had verschillende redenen. Vooreerst waren wij in mijn jeugd niet gewoon veel drukte te maken rond toch wel belangrijke gebeurtenissen. Feesten waren zeldzaam. Verjaardagen werden helemaal niet gevierd. Eerste communie, plechtige communie, het ging thuis zonder veel drukte voorbij. [...] Een andere reden was, dat de bruid en haar familie kennelijk ook weinig behoefte hadden om er een groots feest van te maken. [...]

Van de bruiloft herinner ik me alleen een zeer uitgebreide maaltijd, die de familie Stapelbroek verzorgde. [...]

Rika zag er aantrekkelijk uit, zwart haar, rode wangen en bruine ogen. Ze zei niet veel, maar ze wist wel wat ze wilde. En ze was degelijk tot en met."

Persoonlijke bronnen, zoals brieven, dagboeken en memoires, die iets kunnen onthullen over de levensloop van Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck zijn schaars. Wat ik tot nu toe op het spoor kom zijn handgeschreven toelichtingen achterop foto"s. Maar breid ik het onderzoek uit naar de groep emigranten en families waarvan zij destijds deel uitmaakt, dan vind ik interessante egodocumenten van mensen uit haar directe omgeving. Belangrijk daarbij is - en dat geldt overigens voor alle bronnen, of het nu om dagboeken, zakelijke stukken of oral history interviews gaat - dat je je als onderzoeker steeds afvraagt wat de betrouwbaarheid en bruikbaarheid is van dergelijk materiaal. Een poos geleden kocht ik een gids voor biografisch onderzoek in de provincie Utrecht. Ook al richt ik mij op een ander deel van het land (en daarbuiten), het boekje Levens Verhalen blijkt in dit verband een praktische handleiding. Meer theoretisch daarnaast is het ruim 500 pagina"s tellende cursusboek Geschiedenis van het Privéleven van de Open Universiteit.

Bronnen:

Pietersma, A. & Vogelzang, F., Levens Verhalen. Gids voor biografisch onderzoek in de provincie Utrecht. Het Utrechts Archief, 2000.

Stokvis, P. (red.), Geschiedenis van het privéleven. Bronnen en benaderingen. SUN / OUNL, 2007.

Nieuwkuijk, T. van, In verband met. Deel 1: Diessen. 1994, p. 87-88.

Foto: Huwelijk Kees en Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck, 9 september 1941 (Collectie Renate Stapelbroek, Berg en Dal). Voor een toelichting zie Fotostichting Diessen

FOTO"S & FILMS / FLICKR & YOUTUBE

Van losse afdrukken in een blikken koektrommel naar een digitaal fotoalbum op internet. Sinds vandaag staan er

16 foto"s uit de collectie Tante Rika op www.flicker.com.

De komende tijd verwacht ik regelmatig nieuwe beelden toe

te voegen.

Reacties blijven welkom!

Bij voorkeur met commentaar bij de betreffende foto.

En wie op zoek is naar filmbeelden kan voortaan terecht op

het kanaal van Tante Rika op www.youtube.com. Met dank aan Harrie Assinck en Ana Paula Stapelbroek die mij het filmpje toestuurden over de Nederlandse migranten in Não Me Toque.

De foto hiernaast komt deze keer uit een album van mijzelf en is gemaakt in mei 1987, tijdens een verblijf op de fazenda (= boerderij) van de familie Rietjens-Stapelbroek in de deelstaat Mato Grosso.

UIT DE REGIO PEEL EN MAAS

Mari Smits attendeerde me afgelopen week op

het digitale krantenarchief van weekblad Peel en Maas.

Wat een prachtige vondst!

Typ in het zoekveld brazilie en het aantal treffers passeert ruimschoots de 1.500. Vervolgens klik je gemakkelijk op artikelen en advertenties die betrekking hebben op Limburgse (en Brabantse) emigranten naar Brazilië.

Enkele voorbeelden:

26/02/1949

Te koop (wegens vertrek naar Brazilie)

een hoogdrachtige zeug en een hoogdrachtige koe

02/04/1949

Weer 70 Nederlandse emigranten vanaf Antwerpen vertrokken

(dit zijn medepassagiers van tante Rika en haar gezin)

14/10/1950 Uit Overloon vertrok ...

08/11/1952 Vier boeren gaan scheep voor familiebezoek

16/05/1953 Vaarwel aan familieleden, vrienden en bekenden

08/08/1953 Behoorlijke voorlichting is wel te verkrijgen!

Klik vervolgens op Het Digitaal Geheugen van Venray

en vind daar op het trefwoord Brazilie 9 foto"s

waaronder die van drie opa"s in Brazilië.

Of zoek op (familie)naam. Zo vond ik onder meer deze

foto van Leo Philipsen.

Foto (Collectie Nico Eeken, Obdam) met bijschrift:

"Dit is onze nieuwe aanwinst die geluk moet brengen."

Mococa, Brazilië, z.j., Kees en Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck (rechts)

en Leo en Mina Philipsen-Stapelbroek met kinderen.

VAN LUCHTPOST TOT SKYPE

Zouden de Van Nieuwkuijks, Stapelbroeken, Assincks en die duizenden andere emigrantengezinnen die na de oorlog Nederland vaarwel zeggen, verwacht hebben hun familie en bekenden ooit nog terug te zien? Waarschijnlijk niet en in geen geval via Skype.

Lange tijd is schrijven op luchtpostpapier het enige middel

om in contact te blijven met achtergebleven familieleden en vrienden in Holland. Om een indruk te geven van het nieuwe leven in Brazilië worden regelmatig foto"s bijgesloten. Af en toe voert men telefoongesprekken, maar vanwege de hoge kosten en soms ook moeizame verbindingen zijn die dikwijls van korte duur. Vaker ontvangen de migranten(vrouwen) via een tante weekbladen als Libelle, Margriet of de Katholieke Illustratie. En stuurt de broer van Kees van Nieuwkuijk een pakketje met spelboekjes op naar de Nederlandse jeugdclub in Não Me Toque.*

Op vakantie naar Nederland zit er echter voor de meeste emigranten destijds niet in. Omgekeerd duurt het eveneens tientallen jaren voordat men op familiebezoek in Brazilië gaat, enkele uitzonderingen daargelaten. Voor een aantal is het afscheid bij vertrek in 1949 dan ook definitief.

Hoe anders verloopt de communicatie anno 2011. Enkele weken geleden op een feestje in het Brabantse Someren schuift halverwege een jong echtpaar met dochtertje aan. Ze zijn niet de enige Brazilianen aan tafel, maar vallen wel op door de wijze waarop ze aan het gesprek deelnemen ... vanaf de laptop op video. Oftewel vanuit Brasil via Skype.

Bronnen:

Gesprekken/interviews met o.m. Harrie Assinck en Antoon Stapelbroek.

* Bedankbriefje aan Ant. Van Nieuwkuijk van Mia van Houts,

Não Me Toque, 20 juni 1963 (KDC; verzameling losse archivalia 7461)

Foto met bijschrift van Rika gericht aan haar zus Mina in Nederland

(Collectie Nico Eeken, Obdam):

"Dr vd Besselaar ook eerder gewoond op de fazenda Riberau. No 2 is

een van de fam waar wij onder wonen, en dat meisje dat voor mij staat is zijn dochtertje. Mina Stapelbroek haar man, en de rest kent u wel. Mina zijn Martien kan al bijna lopen. Daar gaan weer veel boeren vertrekken vanaf Ribeirou [Holambra; RS]. Stapelbroek ook misschien naar Parana."

Mococa, Brazilië, omstreeks 1953 (zie ook foto op weblog 42 en 52).

V.l.n.r.: Kees van Nieuwkuijk, Mina Philipsen-Stapelbroek met zoon Martien, Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck, ?, Leo Philipsen, ? en

J.J. van den Besselaar.

TANTERIKA.NL EEN JAAR ONLINE

De eerste weblog schreef ik op 28 juni 2010. Vandaag, 52 weblogs later, is tanterika.nl precies een jaar in de lucht. Terugblikkend op deze periode kan ik schrijven dat het thema migratie mij meer dan ooit geboeid houdt. Het snijvlak van wetenschap en journalistiek verkennende, blijft mijn aandacht vooral uitgaan naar de persoonlijke ervaringen van migranten.

Aanvankelijk worstelde ik met de keuze van een invalshoek en het formuleren van een doel- en vraagstelling. De afgelopen

12 maanden moest ik het projectplan dan ook verschillende keren bijstellen. Uiteindelijk blijkt de levensloop van Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck nu een goede leidraad in mijn studie naar Nederlandse (re)migranten uit Brazilië. Want door telkens een van haar voormalige woonplaatsen als vertrekpunt te nemen, lukt het mij om het onderzoek in tijd en plaats af te bakenen.

Verder blijkt het bijhouden van een weblog een plezierige oefening in het schrijven én reflecteren, en een eenvoudige manier om daarover te publiceren. Toch zal ik de komende tijd minder vaak bloggen. In plaats daarvan hoop ik in het najaar een artikel te publiceren in het tijdschrift In Brabant.

Wordt vervolgd!

Bron:

Foto (Collectie Nico Eeken, Obdam) met bijschrift: "Hier Mina moet u maar eens zoeken. Het zijn er bijna allemaal uit den Achterhoek." Mococa, Brazilië, omstreeks 1953 (lees meer op weblog 42).

Achteraan v.l.n.r.: Peter Rietjens, Piet Wolfs (echtgenoot van Anna

Wolfs-Stapelbroek), ... van den Besselaar, Jan te Vaarwerk, ... Hogenelst?, Leo Philipsen met zoon, Kees van Nieuwkuijk, ... van den Besselaar met dochter? Vooraan v.l.n.r.: Marie Rietjens-Stapelbroek

met dochter Janny, Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck, ?, Piet Hupkens, ?, echtgenote van ... Hogenelst? en Mina Philipsen-Stapelbroek met zoon. (Jan en Thea Rietjens-Assinck, Baexem, 28 januari 2011)

(c) 2010 - Nibble media solutions bv - wj